Lead
Pierwszy wniosek o europejską formę spółki Komisja złożyła w 1970 r. Rada przyjęła go trzydzieści jeden lat później, w kształcie tak okrojonym, że małe firmy nigdy z niego nie skorzystały. Dwie kolejne próby upadły. EU Inc. jest czwartą.
TL;DR
- Societas Europaea powstała po trzech dekadach negocjacji, ugrzęzłych na sporze o udział pracowników w organach spółki.
- Kapitał 120 000 euro i zakaz zakładania spółki od zera zamknęły SE przed małymi przedsiębiorstwami.
- Societas Privata Europaea upadła w 2014 r. na wymogu jednomyślności, Societas Unius Personae w 2018 r. mimo większości kwalifikowanej. Obie na sporze o partycypację pracowniczą i arbitraż regulacyjny.
- EU Inc. usuwa bariery kapitałowe i proceduralne, ale powtarza mechanizm odesłania do prawa krajowego, który zniszczył jednolitość SE.
Societas Europaea: trzydzieści jeden lat i kompromis
Pomysł europejskiej spółki akcyjnej pojawił się w doktrynie w 1959 r. Komisja złożyła pierwszy formalny wniosek w 1970 r. Liczył czterysta artykułów.
Negocjacje utknęły na jednej sprawie: udziale pracowników w organach spółki. Niemcy broniły współdecydowania, w którym przedstawiciele załogi zasiadają w radzie nadzorczej dużych spółek. Francja, Wielka Brytania i kilka innych państw nie miały takiego systemu i nie zamierzały go przyjmować.
Przełom przyszedł w 2000 r. w Nicei, a rozwiązanie polegało na ominięciu problemu: partycypację wyprowadzono do odrębnej dyrektywy 2001/86/WE, która nakazuje negocjacje z przedstawicielami pracowników w każdej SE osobno. Rozporządzenie (WE) nr 2157/2001 Rada przyjęła 8 października 2001 r., a stosuje się je od 8 października 2004 r. Z czterystu artykułów zostało siedemdziesiąt.
Dlaczego SE nie trafiła do małych firm
Trzy przeszkody, z których każda wystarczyłaby osobno.
Kapitał. Art. 4 ust. 2 rozporządzenia wymaga kapitału subskrybowanego nie niższego niż 120 000 euro.
Brak drogi od zera. Art. 2 przewiduje cztery sposoby utworzenia SE: połączenie spółek akcyjnych z różnych państw, utworzenie SE holdingowej, utworzenie SE zależnej oraz przekształcenie spółki akcyjnej mającej od co najmniej dwóch lat spółkę zależną w innym państwie. Osoba fizyczna nie założy SE. Komisja sama to przyznaje w ocenie skutków projektu EU Inc.: SE nadaje się źle dla nowo powstających startupów.
Odesłania do prawa krajowego. Rozporządzenie kieruje do prawa krajowego tak wiele spraw, że SE działa inaczej w każdym państwie. Komisja w sprawozdaniu o stosowaniu rozporządzenia pisze o wielu odesłaniach i o niepewności co do relacji przepisów bezpośrednio stosowanych z prawem krajowym. Żadne dostępne źródło nie podaje liczby tych odesłań. Krążąca w obiegu liczba „ponad sześćdziesiąt” nie ma potwierdzenia i serwis jej nie powtarza.
Co z SE zostało
Forma przyjęła się wśród wielkich korporacji: Allianz SE, BASF SE, SAP SE, Porsche Automobil Holding SE. Volkswagen AG, wymieniany w tym gronie najczęściej, spółką europejską nie jest: pozostaje niemiecką Aktiengesellschaft, a formę SE ma kontrolujący go holding.
Wśród zarejestrowanych podmiotów przeważają spółki puste. Baza European Company Database prowadzona przez Europejski Instytut Związkowy naliczyła 2052 SE na 1 stycznia 2014 r. i 2125 na 21 marca 2014 r., wskazując zarazem, że mniej niż jedna siódma z nich zatrudniała więcej niż pięciu pracowników.
Luka w danych
Nowszej liczby zarejestrowanych spółek europejskich nie podaję, bo baza ETUI przestała publikować bieżący licznik, a dostęp do samej bazy wymaga rejestracji. Krążące w obiegu liczby rzędu trzech tysięcy spółek szufladkowych nie mają potwierdzenia w źródle, do którego da się odesłać czytelnika.
Societas Privata Europaea: sześć lat i weto
Komisja złożyła wniosek w czerwcu 2008 r., dokument COM(2008) 396. Konstrukcja odpowiadała na krytykę SE: niski kapitał minimalny, prosta rejestracja, swoboda kształtowania umowy spółki. Adresatem miały być małe i średnie przedsiębiorstwa.
Procedura wymagała jednomyślności na podstawie dzisiejszego art. 352 TFUE. Kolejne prezydencje przedstawiały kompromisy: francuska w grudniu 2008 r. z kapitałem jednego euro, szwedzka w listopadzie 2009 r. z progiem do ośmiu tysięcy euro, węgierska w maju 2011 r. Spór toczył się o cztery sprawy: wymóg elementu transgranicznego, wysokość kapitału, dopuszczalność rozdzielenia siedziby statutowej i rzeczywistej oraz zabezpieczenia partycypacji pracowniczej.
Komisja zapowiedziała wycofanie wniosku w załączniku do komunikatu z 2013 r., a formalna notyfikacja ukazała się w wykazie wycofanych wniosków, Dz.Urz. UE C 153 z 21 maja 2014 r. Wycofanie nastąpiło więc przez publikację wykazu, nie odrębnym aktem prawnym.
Żadne dostępne źródło nie wskazuje imiennie państw, które zablokowały projekt. Powtarza się przekonanie o roli Niemiec i Szwecji, lecz potwierdzenia w dokumencie brak.
Societas Unius Personae: cztery lata i podział w Parlamencie
9 kwietnia 2014 r. Komisja złożyła wniosek COM(2014) 212 final, czyli projekt dyrektywy o jednoosobowych spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością, adresowany do mikroprzedsiębiorców. Rejestracja online, jeden wspólnik, minimalne wymogi formalne.
Konstrukcja różniła się przy tym od SPE zasadniczo, co przy porównaniach ginie. SUP nie miała być formą unijną: Komisja żądała od państw wprowadzenia do prawa krajowego jednoosobowej spółki o zharmonizowanych regułach. Podstawą był art. 50 TFUE, czyli swoboda przedsiębiorczości, a więc zwykła procedura ustawodawcza i większość kwalifikowana w Radzie. Tezy, że SUP zabiło weto jednego państwa, obronić się nie da: żaden przepis nie dawał tu prawa weta.
Rada przyjęła podejście ogólne 28 maja 2015 r. Parlament się podzielił: komisja zatrudnienia rekomendowała odrzucenie, komisja prawna nie wypracowała stanowiska. Związki zawodowe zwracały uwagę na możliwość rozdzielenia siedziby rejestrowej i miejsca rzeczywistej działalności.
Komisja zapowiedziała wycofanie w programie prac na 2018 r. i wycofała wniosek 3 lipca 2018 r. w wykazie opublikowanym w Dz.Urz. UE C 233 z 4 lipca 2018 r. Projekt upadł zatem politycznie, mimo że tryb głosowania go nie blokował.
Wzór porażki
| Przeszkoda | SE | SPE | SUP |
|---|---|---|---|
| Spór o partycypację pracowniczą | tak | tak | tak |
| Obawa przed arbitrażem regulacyjnym | nie | tak | tak |
| Rozdzielenie siedziby statutowej i rzeczywistej | nie | tak | tak |
| Odesłania do prawa krajowego niszczące jednolitość | tak | nie | nie |
| Wymogi zbyt wysokie dla małych firm | tak | nie | nie |
| Wymóg jednomyślności w Radzie | tak | tak | nie |
Dwa wiersze wystarczą za wniosek. Partycypacja pracownicza wraca przy każdej z trzech form. Jednomyślność opóźniła SE o trzy dekady i zatrzymała SPE, ale sama zmiana trybu głosowania niczego nie gwarantuje: SUP przechodziła zwykłą procedurą ustawodawczą i większością kwalifikowaną, a i tak upadła.
Co EU Inc. robi inaczej
- Dodano: rozporządzenie zamiast dyrektywybrak implementacji krajowej, czyli mniej miejsca na fragmentację
- Dodano: brak kapitału minimalnegoart. 62 ust. 1 zdejmuje barierę, która zamknęła SE przed małymi firmami
- Dodano: założenie od zera przez osoby fizyczneart. 3 lit. c, czego SE nie dopuszczała
- Dodano: pełna cyfryzacja procedurart. 14 dopuszcza kontrolę administracyjną zamiast notarialnej
- Zmieniono: podstawa art. 114 TFUE zamiast art. 352większość kwalifikowana zamiast jednomyślności
- Zmieniono: partycypacja pracownicza wyprowadzona z rozporządzeniaart. 12 odsyła do prawa państwa siedziby rejestrowej
- Usunięto: wymóg elementu transgranicznegozniesiony, w odróżnieniu od SE i SCE
Zmiana podstawy prawnej jest posunięciem najbardziej pomysłowym i zarazem najbardziej ryzykownym. Art. 114 TFUE pozwala ominąć weto pojedynczego państwa, o które rozbiła się SPE. Jednocześnie osiem państw i Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny twierdzą, że to przepis niewłaściwy, a Służba Prawna Rady sygnalizuje ryzyko unieważnienia aktu. Więcej w analizie podstawie prawnej.
Czy tym razem się uda
Historia podpowiada ostrożność w jednym konkretnym punkcie.
SE zniszczyły nie kapitał ani procedura, tylko odesłania do prawa krajowego. Art. 4 projektu EU Inc. powtarza ten sam mechanizm: wszystko poza rozporządzeniem rozstrzyga prawo wskazanej formy krajowej państwa siedziby. Zniesienie wymogu elementu transgranicznego dodatkowo wzmacnia zarzut o arbitraż, który zatrzymał SPE i SUP.
EU Inc. usuwa więc bariery wejścia, a zostawia mechanizm, który poprzedniczkę wydrążył od środka. Mechanizm ten rozwija analiza art. 4, a przegląd wszystkich zastrzeżeń zbiera analiza sześciu zarzutów.